سوراخ شدن لثه، حفره کنار ریشه یا ایجاد یک گودی غیرعادی روی لثه فقط یک مشکل ظاهری نیست؛ معمولاً یعنی بافت نگهدارنده دندان (استخوان و لثه) در حال از دست رفتن است. در مطب دکتر حامد رحیمی، بهعنوان متخصص جراحی لثه و ایمپلنت در قم، خیلی از مراجعهکنندگان وقتی متوجه “سوراخ” یا “حفره” روی لثه میشوند تازه برای اولینبار به فکر جدی گرفتن بیماری لثه یا پوسیدگیهای عمیق میافتند؛ در حالی که اگر زودتر مراجعه میکردند، درمان سادهتر، کمهزینهتر و محافظهکارانهتر بود.
در این مطلب سعی میکنیم حفره و سوراخ شدن لثه را از دید علمی، بالینی و تجربه روزمره در درمانگاه توضیح بدهیم؛ از دلایل مهم (بیماریهای لثه، پوسیدگی زیر لثه، عقبرفتگی لثه، مشکلات ریشه و کشیدن دندان) تا روشهای درمان غیرجراحی و جراحی. هدف این است که اگر شما یا یکی از اعضای خانوادهتان با چنین وضعیتی روبهرو شدید، بدانید این موضوع را نباید پشت گوش بیندازید و چه زمانی باید سریع به متخصص لثه مراجعه کنید.
ارتباط سلامت لثه با سلامت ریشه دندان و بافتهای دهانی
لثه سالم مثل یک «یقه محافظ» دور گردن دندان عمل میکند. اگر این یقه پاره شود، کنار برود یا در آن سوراخ ایجاد شود:
- پلاک میکروبی و غذا بهراحتی در عمق نفوذ میکنند.
- ریشه که نسبت به تاج دندان مقاومتی در برابر پوسیدگی و حساسیت ندارد، در معرض آسیب قرار میگیرد.
- استخوان اطراف ریشه شروع به تحلیل میکند و در نهایت دندان لق یا از دست میرود.
یعنی یک سوراخ کوچک روی لثه در بسیاری از موارد آینهای است که وضعیت زیرین (استخوان، ریشه، عفونت) را به ما نشان میدهد. به همین دلیل در معاینه تخصصی لثه، همیشه عمق پاکتها، فرم لثه و هرگونه فرورفتگی غیرطبیعی بهدقت بررسی میشود.
چه زمانی سوراخ لثه نشانه یک بیماری پیشرفته محسوب میشود؟
در موارد زیر احتمال داریم با یک بیماری پیشرفته لثه یا مشکل جدی ریشه روبهرو باشیم:
- حفره همراه با خونریزی، ترشح چرک یا بوی بد دهان است.
- دندان در کنار آن ناحیه لق شده یا حسی شبیه «بلند بودن» نسبت به بقیه دندانها دارد.
- درد عمیق، تیرکشنده یا ضرباندار هنگام جویدن یا شبها وجود دارد.
- شکل لثه اطراف دندان تغییر کرده؛ بهطور مثال مثل یک تونل یا گودی عمیق شده است.
در این شرایط، خوددرمانی با دهانشویه یا آنتیبیوتیک بدون معاینه میتواند فقط علائم را موقتاً آرام کند و روند تخریب استخوان ادامه پیدا کند. در مطب دکتر رحیمی تأکید اصلی روی تشخیص دقیق علت سوراخ و طراحی درمان متناسب با وضعیت لثه، ریشه و استخوان است، نه صرفاً پوشاندن ظاهر مشکل.
سوراخ شدن لثه چیست و چه تفاوتی با تحلیل یا زخم لثه دارد؟
خیلی از افراد هر تغییری در لثه را با عنوان «سوراخ شدن لثه» توصیف میکنند، در حالی که از نظر علمی بین تحلیل لثه، زخم سطحی و حفره واقعی تفاوت وجود دارد. بهطور کلی، سوراخ شدن لثه به معنای ایجاد یک حفره، گودی یا نقص موضعی در بافت لثه است که ممکن است به شکل نقطهای یا خطی دیده شود، گاهی به استخوان یا سطح ریشه راه پیدا کند و محل گیر غذای مزمن و تجمع پلاک باشد.
این حفرهها میتوانند سطحی باشند و فقط در مخاط لثه دیده شوند یا عمقی باشند و همراه با تخریب استخوان و ایجاد پاکت پریودنتال ظاهر شوند. در مقابل، زخم لثه معمولاً بهصورت ناحیهای قرمز، دردناک و گاهی با پوشش سفید–زرد (مانند آفت یا زخم ناشی از ضربه) ظاهر میشود و شکل سوراخ پایدار ندارد.
تحلیل لثه بیشتر با بالا رفتن خط لثه و نمایان شدن ریشه شناخته میشود، نه با ایجاد حفره موضعی؛ هرچند تحلیل پیشرفته میتواند زمینه ایجاد گودی و حفره را فراهم کند.
دلایل سوراخ شدن لثه
سوراخ شدن لثه ممکن است در نگاه اول یک مشکل کوچک به نظر برسد اما در واقع نشانهای از مشکلات جدیتر در سلامت دهان و دندان است. عوامل مختلفی میتوانند باعث ایجاد این وضعیت شوند که شناخت دقیق آنها برای پیشگیری و درمان مؤثر ضروری است. از عفونتهای باکتریایی گرفته تا آسیبهای فیزیکی یا مشکلات سیستمیک هر کدام نقش مهمی در تحلیل و سوراخ شدن بافت لثه دارند و توجه به هر یک میتواند به حفظ سلامت دهان کمک کند. در ادامه مهمترین دلایل سوراخ شدن لثه آورده شده اند.
عفونتهای باکتریایی: یکی از رایجترین دلایل سوراخ شدن لثه رشد بیش از حد باکتریها در دهان است که میتواند منجر به التهاب شدید و ایجاد زخم یا سوراخ در لثه شود. باکتریها با تجزیه غذاهای باقیمانده و تولید سموم بافت لثه را تحریک کرده و موجب تحلیل آن میشوند. این وضعیت اگر درمان نشود میتواند به عفونتهای گستردهتر، ایجاد آبسه و حتی از دست دادن دندان منجر شود بنابراین رعایت بهداشت دهان و شستشوی منظم ضروری است.
تحلیل لثه (Gum Recession): تحلیل لثه زمانی رخ میدهد که بافت لثه به مرور از روی دندان عقبنشینی کند و این میتواند باعث سوراخ شدن لثه شود. عواملی مانند مسواک زدن با فشار زیاد، بیماریهای لثه، ژنتیک و سن بالا میتوانند روند تحلیل لثه را تسریع کنند. تحلیل لثه نه تنها ظاهر نامناسب ایجاد میکند بلکه ریشه دندان را در معرض آسیب قرار داده و خطر حساسیت و پوسیدگی را افزایش میدهد.
آسیبهای فیزیکی یا ضربه به لثه: آسیب مستقیم به لثه مانند جویدن اجسام سخت، ضربه ناشی از سقوط یا تصادف و حتی استفاده نادرست از ابزارهای دندانپزشکی خانگی میتوانند باعث سوراخ یا زخم در بافت لثه شوند. این آسیبها با ایجاد ترک یا شکاف در لثه امکان ورود باکتریها و عفونت را افزایش داده و روند بهبود طبیعی بافت را مختل میکنند.
پروتزها و ایمپلنتهای دندانی: در برخی موارد فشار یا نصب نادرست پروتزها و ایمپلنتها میتواند به لثه آسیب برساند و باعث سوراخ شدن آن شود. عدم تناسب صحیح، فشار بیش از حد یا رعایت نکردن بهداشت اطراف پروتز باعث التهاب و تحلیل لثه شده و بافت را ضعیف میکند. مراقبت منظم و مراجعه به دندانپزشک برای تنظیم و بررسی پروتزها از بروز این مشکل جلوگیری میکند.
بیماریها و مشکلات سیستمیک:برخی بیماریهای عمومی مانند دیابت، کمبود ویتامینها و اختلالات سیستم ایمنی میتوانند روند ترمیم لثه را کند کرده و احتمال سوراخ شدن آن را افزایش دهند. این شرایط باعث کاهش مقاومت بافت لثه در برابر باکتریها و آسیبها میشوند و حتی در موارد خفیف روند بهبود زخمها و التهابها به شدت کاهش مییابد.
حفره خط لثه؛ یکی از متداولترین انواع سوراخهای لثه
حفرهای که دقیقاً روی مرز لثه و دندان (خط لثه) دیده میشود، معمولاً ناشی از یکی یا ترکیبی از موارد زیر است:
- تجمع طولانیمدت پلاک و تشکیل جرم زیرلثهای
- مسواکزدن افقی و خشن که هم مینا و هم لثه را تخریب میکند
- ترمیمهای قدیمی با لبه نامناسب که پلاک را در آن ناحیه نگه میدارند
- تحلیل لثه و نمایان شدن ناحیه ریشه همراه با نقص استخوانی
این نوع حفرهها اگر زود تشخیص داده شوند، با اصلاح بهداشت، جرمگیری عمیق و در صورت لزوم ترمیم پوسیدگی، قابل کنترل هستند؛ اما در صورت تأخیر، ممکن است نیاز به جراحی لثه و پیوند بافتی پیدا کنند.
چگونه سوراخ شدن لثه درمان میشود؟
نوع درمان کاملاً به علت، عمق حفره، وجود یا عدم وجود عفونت، وضعیت ریشه و استخوان بستگی دارد. هیچ «یک نسخه برای همه»ای در این زمینه وجود ندارد.
| نوع درمان | توضیح | نکات کلیدی |
|---|---|---|
| جرمگیری و روت پلنینگ | پاکسازی عمیق بافت لثه و سطح ریشه | - حذف تمام جرمها روی دندان و زیر لثه- صاف و صیقلی کردن سطح ریشه برای کاهش چسبندگی پلاک- کاهش التهاب و ترمیم اتصال لثه به ریشه- در برخی بیماران عمق پاکت کاهش مییابد و ظاهر حفره بهبود مییابد |
| کنترل پلاک، بهبود خشکی دهان و اصلاح عادات دهانی | همراه با جرمگیری برای پایداری درمان | - آموزش تکنیک صحیح مسواک و نخدندان- بررسی و اصلاح عوامل خشکی دهان- استفاده از دهانشویهها، ژل فلوراید و محصولات کمکی- بدون این تغییرات، درمان تخصصی ممکن است موقتی باشد |
| پیوند لثه (Gum Graft) | بازسازی بافت لثه و پوشاندن ریشه | - برداشتن بافت از سقف دهان یا اطراف- قرار دادن و بخیه بافت در ناحیه تحلیل رفته یا سوراخ- افزایش ضخامت لثه، پوشش ریشه و اصلاح حفره- بهبود سلامت و زیبایی لبخند |
| جراحی فلپ و ترمیم پاکتهای عمیق | برداشتن جرم و بافت ملتهب و ترمیم استخوان | - کنار زدن کنترلشده لثه- حذف جرم، بافت ملتهب و ضایعات عفونی- ترمیم نقصهای استخوانی با مواد پیوند- بخیه لثه در محل مناسب- کاهش عمق پاکت و حذف یا کاهش حفرههای عمیق |
| درمان پوسیدگی زیر لثه و ترمیم ریشه | رفع پوسیدگی یا سوراخ ریشه | - شناسایی منشأ با رادیوگرافی و تست بالینی- درمان ریشه و ترمیم (کامپوزیت، روکش و غیره)- گاهی نیاز به جراحی لثه برای دسترسی به ناحیه پوسیده |
در مواردی که ضایعه بسیار پیشرفته است و امکان ترمیم مطمئن وجود ندارد، گاهی کشیدن دندان و برنامهریزی برای ایمپلنت بهترین گزینه است. تصمیم نهایی باید بعد از بررسی کامل توسط متخصص لثه و متخصص پروتز یا ایمپلنت گرفته شود.
درمان های خانگی سوراخ شدن لثه
سوراخ شدن لثه میتواند علاوه بر درد و ناراحتی مشکلاتی در جویدن و سلامت دهان ایجاد کند اما در کنار مراجعه به دندانپزشک روشهای خانگی موثری نیز برای کاهش التهاب و کمک به بهبود لثه وجود دارد. این درمانها معمولاً با استفاده از مواد طبیعی، رعایت بهداشت دهان و تغییر سبک زندگی روند ترمیم بافت لثه را تسریع میکنند و از پیشرفت مشکل جلوگیری مینمایند. در ادامه چند روش خانگی مؤثر برای درمان سوراخ شدن لثه آورده شده است.
- شستشو با آب نمک: یکی از سادهترین و مؤثرترین روشها شستشو دهان با آب نمک گرم است. آب نمک به عنوان یک ضدعفونیکننده طبیعی عمل کرده و با کاهش رشد باکتریها التهاب لثه را کاهش میدهد. برای استفاده نصف قاشق چایخوری نمک را در یک لیوان آب گرم حل کنید و چند بار در روز دهان خود را با آن شستشو دهید. این کار به تسکین درد، کاهش تورم و جلوگیری از عفونتهای بیشتر کمک میکند.
- استفاده از روغنهای گیاهی: روغنهای طبیعی مانند روغن نارگیل یا روغن چای درختی خاصیت ضدباکتریایی دارند و میتوانند به بهبود سلامت لثه کمک کنند. روش رایج چرخش روغن شامل قرقره کردن یک قاشق غذاخوری روغن در دهان به مدت ۱۰ تا ۱۵ دقیقه است که باکتریهای مضر را کاهش داده و لثهها را تقویت میکند. این روش به مرور زمان میتواند التهاب را کاهش داده و روند ترمیم بافت آسیبدیده را تسریع کند.
- کمپرس سرد: برای کاهش درد و تورم ناشی از سوراخ شدن لثه استفاده از کمپرس سرد روی گونه نزدیک محل آسیب دیده بسیار مفید است. یک کیسه یخ یا حوله سرد را به مدت ۱۰ تا ۱۵ دقیقه روی لثه یا صورت قرار دهید. سرما باعث کاهش جریان خون موضعی و کاهش التهاب میشود و درد را تسکین میدهد مخصوصاً در مواردی که لثه دچار حساسیت و خونریزی شده است.
- مصرف مواد غذایی نرم و مغذی: رژیم غذایی نقش مهمی در بهبود لثه دارد. خوردن غذاهای نرم و مغذی مانند پوره سبزیجات، سوپها و میوههای غنی از ویتامین C و کلسیم میتواند به ترمیم بافت لثه کمک کند و فشار روی محل آسیبدیده را کاهش دهد. همچنین از مصرف غذاهای بسیار سفت، تند یا پرنمک که میتوانند تحریک بیشتری ایجاد کنند باید خودداری شود.
- استفاده از دهانشویههای طبیعی: دهانشویههای تهیه شده از گیاهان ضدالتهاب مانند آلوئهورا یا بابونه میتوانند با کاهش التهاب و تقویت بافت لثه روند ترمیم را تسریع کنند. کافی است عصاره این گیاهان را به صورت دهانشویه روزانه مصرف کرده و چند دقیقه در دهان قرقره کنید تا اثرات ضدعفونی و تسکیندهنده آنها نمایان شود.
جمع بندی
سوراخ شدن لثه مشکلی جدی است که در اثر عواملی مانند عفونت، تحلیل لثه، ضربه یا فشار پروتز و ایمپلنت ایجاد میشود و در صورت عدم درمان میتواند به عفونت و از دست رفتن بافت لثه و دندان منجر شود. این مشکل با روشهای خانگی برای کاهش التهاب و همچنین درمانهای تخصصی دندانپزشکی قابل کنترل و ترمیم است، اما تشخیص دقیق علت و مراجعه به دندانپزشک متخصص برای جلوگیری از پیشرفت بیماری اهمیت زیادی دارد.
سوالات متداول سوراخ شدن لثه
مهمترین علتها شامل بیماریهای لثه (پریودنتیت)، تجمع طولانیمدت پلاک و جرم، پوسیدگی زیر خط لثه، تحلیل لثه، سوراخ شدن ریشه دندان و گاهی ضربه یا کشیدن دندان هستند. معمولاً چند عامل با هم عمل میکنند؛ یعنی بهداشت ناکافی، خشکی دهان یا سیگار زمینه را فراهم میکنند و بهمرور، لثه و استخوان اطراف دندان تخریب میشود و به شکل حفره یا سوراخ خود را نشان میدهد.
بعد از کشیدن دندان، وجود یک حفره در محل دندان کشیدهشده کاملاً طبیعی است؛ چون این محل، همان حفره استخوانی ریشه است که باید در طول زمان پر شود. آنچه طبیعی است کوچک شدن تدریجی حفره و کاهش درد در چند روز اول است. اگر درد شدید، بوی بد، ترشح چرکی، تب یا تورم شدید صورت داشتید، این وضعیت طبیعی نیست و ممکن است نشانه حفره خشک یا عفونت باشد؛ در این صورت باید فوراً به دندانپزشک مراجعه کنید.
هیچ روش واحدی برای همه وجود ندارد. در حفرههای خفیف ناشی از التهاب، جرمگیری عمیق، اصلاح بهداشت و گاهی درمان پوسیدگی کافی است. در مواردی که حفره عمیق است، پاکتهای پیشرفته وجود دارد، ریشه نمایان شده یا استخوان از دست رفته، معمولاً نیاز به درمانهای جراحی مثل جراحی فلپ، پیوند لثه یا ترمیم استخوان داریم. تصمیم نهایی باید بعد از معاینه دقیق توسط متخصص لثه گرفته شود.
پوسیدگی زیر خط لثه معمولاً در نواحی ریشه، زیر ترمیمها یا بین دندانها شکل میگیرد؛ جایی که تمیز کردن سختتر است. با تخریب تدریجی بافت سخت دندان و تحریک لثه، لثه روی این ناحیه ملتهب، نازک و گاهی سوراخ میشود. درمان شامل برداشتن پوسیدگی، درمان ریشه در صورت لزوم، ترمیم مناسب دندان و در بسیاری موارد، جراحی لثه برای دسترسی بهتر و بازسازی بافت است.
بهترین راه پیشگیری، ترکیبی از بهداشت دهان درست و معاینات منظم است: مسواک نرم با تکنیک صحیح، استفاده روزانه از نخدندان، پرهیز از سیگار، نوشیدن آب کافی، کنترل خشکی دهان و بیماریهای زمینهای مثل دیابت. مراجعه دورهای به دندانپزشک یا متخصص لثه، امکان تشخیص زودهنگام بیماریهای لثه، پوسیدگیهای پنهان و نقصهای ترمیمی را فراهم میکند و قبل از تشکیل حفرههای عمیق، میتوان با درمانهای سادهتر مشکل را کنترل کرد.
