سوراخ شدن لثه، حفره کنار ریشه یا ایجاد یک گودی غیرعادی روی لثه فقط یک مشکل ظاهری نیست؛ معمولاً یعنی بافت نگهدارنده دندان (استخوان و لثه) در حال از دست رفتن است. در مطب دکتر حامد رحیمی، بهعنوان متخصص جراحی لثه و ایمپلنت در قم، خیلی از مراجعهکنندگان وقتی متوجه “سوراخ” یا “حفره” روی لثه میشوند تازه برای اولینبار به فکر جدی گرفتن بیماری لثه یا پوسیدگیهای عمیق میافتند؛ در حالی که اگر زودتر مراجعه میکردند، درمان سادهتر، کمهزینهتر و محافظهکارانهتر بود.
در این مطلب سعی میکنیم حفره و سوراخ شدن لثه را از دید علمی، بالینی و تجربه روزمره در درمانگاه توضیح بدهیم؛ از دلایل مهم (بیماریهای لثه، پوسیدگی زیر لثه، عقبرفتگی لثه، مشکلات ریشه و کشیدن دندان) تا روشهای درمان غیرجراحی و جراحی. هدف این است که اگر شما یا یکی از اعضای خانوادهتان با چنین وضعیتی روبهرو شدید، بدانید این موضوع را نباید پشت گوش بیندازید و چه زمانی باید سریع به متخصص لثه مراجعه کنید.
ارتباط سلامت لثه با سلامت ریشه دندان و بافتهای دهانی
لثه سالم مثل یک «یقه محافظ» دور گردن دندان عمل میکند. اگر این یقه پاره شود، کنار برود یا در آن سوراخ ایجاد شود:
- پلاک میکروبی و غذا بهراحتی در عمق نفوذ میکنند.
- ریشه که نسبت به تاج دندان مقاومتی در برابر پوسیدگی و حساسیت ندارد، در معرض آسیب قرار میگیرد.
- استخوان اطراف ریشه شروع به تحلیل میکند و در نهایت دندان لق یا از دست میرود.
یعنی یک سوراخ کوچک روی لثه در بسیاری از موارد آینهای است که وضعیت زیرین (استخوان، ریشه، عفونت) را به ما نشان میدهد. به همین دلیل در معاینه تخصصی لثه، همیشه عمق پاکتها، فرم لثه و هرگونه فرورفتگی غیرطبیعی بهدقت بررسی میشود.
چه زمانی سوراخ لثه نشانه یک بیماری پیشرفته محسوب میشود؟
در موارد زیر احتمال داریم با یک بیماری پیشرفته لثه یا مشکل جدی ریشه روبهرو باشیم:
- حفره همراه با خونریزی، ترشح چرک یا بوی بد دهان است.
- دندان در کنار آن ناحیه لق شده یا حسی شبیه «بلند بودن» نسبت به بقیه دندانها دارد.
- درد عمیق، تیرکشنده یا ضرباندار هنگام جویدن یا شبها وجود دارد.
- شکل لثه اطراف دندان تغییر کرده؛ بهطور مثال مثل یک تونل یا گودی عمیق شده است.
در این شرایط، خوددرمانی با دهانشویه یا آنتیبیوتیک بدون معاینه میتواند فقط علائم را موقتاً آرام کند و روند تخریب استخوان ادامه پیدا کند. در مطب دکتر رحیمی تأکید اصلی روی تشخیص دقیق علت سوراخ و طراحی درمان متناسب با وضعیت لثه، ریشه و استخوان است، نه صرفاً پوشاندن ظاهر مشکل.
سوراخ شدن لثه چیست و چه تفاوتی با تحلیل یا زخم لثه دارد؟
خیلی از افراد هر تغییری در لثه را با عنوان «سوراخ شدن لثه» توصیف میکنند، در حالی که از نظر علمی بین تحلیل لثه، زخم سطحی و حفره واقعی تفاوت وجود دارد. بهطور کلی، سوراخ شدن لثه به معنای ایجاد یک حفره، گودی یا نقص موضعی در بافت لثه است که ممکن است به شکل نقطهای یا خطی دیده شود، گاهی به استخوان یا سطح ریشه راه پیدا کند و محل گیر غذای مزمن و تجمع پلاک باشد.
این حفرهها میتوانند سطحی باشند و فقط در مخاط لثه دیده شوند یا عمقی باشند و همراه با تخریب استخوان و ایجاد پاکت پریودنتال ظاهر شوند. در مقابل، زخم لثه معمولاً بهصورت ناحیهای قرمز، دردناک و گاهی با پوشش سفید–زرد (مانند آفت یا زخم ناشی از ضربه) ظاهر میشود و شکل سوراخ پایدار ندارد.
تحلیل لثه بیشتر با بالا رفتن خط لثه و نمایان شدن ریشه شناخته میشود، نه با ایجاد حفره موضعی؛ هرچند تحلیل پیشرفته میتواند زمینه ایجاد گودی و حفره را فراهم کند.
دلایل اصلی سوراخ شدن لثه؛ چرا حفره در لثه ایجاد میشود؟
علت سوراخ شدن لثه معمولاً یک عامل ساده نیست و اغلب ترکیبی از بهداشت ناکافی، بیماری لثه، شکل ریشه دندان و درمانهای قبلی روی دندان در ایجاد آن نقش دارند.
بیماریهای لثه و نقش پریودنتیت: پریودنتیت شایعترین علت حفرهها و پاکتهای عمیق اطراف دندان است. پلاک میکروبی طولانیمدت باعث التهاب لثه (ژنژیویت) میشود و در صورت عدم درمان، التهاب به بافتهای عمقیتر سرایت کرده و اتصال لثه به دندان تخریب میشود. نتیجه، ایجاد پاکت لثهای و تجمع باکتری، جرم و چرک است.
تشکیل پاکت لثهای و عمیق شدن حفرهها: هرچه مدت بیماری لثه طولانیتر باشد و کنترل پلاک ضعیفتر انجام شود، عمق پاکت افزایش مییابد، استخوان بیشتری از بین میرود و حفره لثهای از یک گودی خفیف به سوراخی عمیق تبدیل میشود. در این مرحله، بیمار ممکن است علائمی مانند بوی بد دهان، خونریزی هنگام مسواک، لقی دندان یا ترشح چرک تجربه کند. درمان معمولاً شامل جرمگیری عمیق، روت پلنینگ و در موارد پیشرفته جراحی لثه است.
پوسیدگی زیر خط لثه: گاهی علت حفرهای که روی لثه دیده میشود، پوسیدگی مخفی روی ریشه یا زیر لبه ترمیم قدیمی است. عواملی مانند ترمیمهای نامناسب، گیر غذایی بین دندانها، خشکی دهان و دسترسی دشوار به مسواک و نخدندان، میتوانند باعث این نوع پوسیدگی شوند. این پوسیدگیها با تخریب بافت سخت دندان و تحریک لثه، منجر به ایجاد گودی یا سوراخ در بافت لثه میشوند.
عقبرفتگی لثه و ایجاد فضای خالی: در تحلیل لثه، خط لثه به سمت ریشه پایین میآید و ریشه دندان نمایان میشود. اگر ریشه برجسته باشد یا خط لثه نامنظم شده باشد، این وضعیت به شکل گودی یا حفره در مرز لثه و دندان دیده میشود. دلایل شایع عقبرفتگی لثه شامل مسواکزدن محکم، بیماری لثه درماننشده، ناهنجاریهای مالاکلوژن و نازکی طبیعی بافت لثه هستند. تحلیل پیشرفته همراه با بیماری پریودنتال میتواند این گودیها را به پاکتهای عمیق تبدیل کند.
سوراخ شدن ریشه دندان: در برخی موارد، بهویژه پس از درمانهای ریشه پیچیده یا پوسیدگیهای عمیق، ممکن است ریشه دندان سوراخ شود (Perforation). وقتی این سوراخ به سطح لثه برسد، لثه روی آن ناحیه متورم، قرمز و گاهی به شکل یک حفره یا تونل کوچک ظاهر میشود. این وضعیت بدون درمان تخصصی مانند ترمیم سوراخ ریشه، جراحی انتهای ریشه یا در برخی موارد کشیدن دندان، بهسختی برطرف میشود و ممکن است منجر به از دست دادن دندان شود.
سوراخ شدن لثه بعد از کشیدن دندان: ایجاد حفره در لثه بعد از کشیدن دندان کاملاً طبیعی است، زیرا حفره استخوانی که ریشه در آن قرار داشته باید بهتدریج با لخته خون پر شود و در طول چند هفته تا چند ماه، بافت گرانولیشن و سپس استخوان جدید تشکیل شود. موارد طبیعی شامل وجود حفرهای که بهتدریج کوچکتر میشود، درد خفیف در روزهای اول و ترشحات شفاف اندک هستند.
موارد خطرناک که نیاز به مراجعه فوری دارند شامل درد شدید و ضرباندار، بوی بسیار بد یا ترشح چرکی، و تورم شدید صورت یا تب هستند. در مطب دکتر رحیمی، روند ترمیم حفره استخوانی و لثه پس از کشیدن دندان بهصورت دورهای بررسی میشود؛ بهخصوص برای بیمارانی که قصد ایمپلنت دارند، زیرا کیفیت ترمیم لثه و استخوان مستقیماً بر موفقیت ایمپلنت تأثیر میگذارد.
حفره خط لثه؛ یکی از متداولترین انواع سوراخهای لثه
حفرهای که دقیقاً روی مرز لثه و دندان (خط لثه) دیده میشود، معمولاً ناشی از یکی یا ترکیبی از موارد زیر است:
- تجمع طولانیمدت پلاک و تشکیل جرم زیرلثهای
- مسواکزدن افقی و خشن که هم مینا و هم لثه را تخریب میکند
- ترمیمهای قدیمی با لبه نامناسب که پلاک را در آن ناحیه نگه میدارند
- تحلیل لثه و نمایان شدن ناحیه ریشه همراه با نقص استخوانی
این نوع حفرهها اگر زود تشخیص داده شوند، با اصلاح بهداشت، جرمگیری عمیق و در صورت لزوم ترمیم پوسیدگی، قابل کنترل هستند؛ اما در صورت تأخیر، ممکن است نیاز به جراحی لثه و پیوند بافتی پیدا کنند.
چگونه سوراخ شدن لثه درمان میشود؟
نوع درمان کاملاً به علت، عمق حفره، وجود یا عدم وجود عفونت، وضعیت ریشه و استخوان بستگی دارد. هیچ «یک نسخه برای همه»ای در این زمینه وجود ندارد.
| نوع درمان | توضیح | نکات کلیدی |
|---|---|---|
| جرمگیری و روت پلنینگ | پاکسازی عمیق بافت لثه و سطح ریشه | - حذف تمام جرمها روی دندان و زیر لثه- صاف و صیقلی کردن سطح ریشه برای کاهش چسبندگی پلاک- کاهش التهاب و ترمیم اتصال لثه به ریشه- در برخی بیماران عمق پاکت کاهش مییابد و ظاهر حفره بهبود مییابد |
| کنترل پلاک، بهبود خشکی دهان و اصلاح عادات دهانی | همراه با جرمگیری برای پایداری درمان | - آموزش تکنیک صحیح مسواک و نخدندان- بررسی و اصلاح عوامل خشکی دهان- استفاده از دهانشویهها، ژل فلوراید و محصولات کمکی- بدون این تغییرات، درمان تخصصی ممکن است موقتی باشد |
| پیوند لثه (Gum Graft) | بازسازی بافت لثه و پوشاندن ریشه | - برداشتن بافت از سقف دهان یا اطراف- قرار دادن و بخیه بافت در ناحیه تحلیل رفته یا سوراخ- افزایش ضخامت لثه، پوشش ریشه و اصلاح حفره- بهبود سلامت و زیبایی لبخند |
| جراحی فلپ و ترمیم پاکتهای عمیق | برداشتن جرم و بافت ملتهب و ترمیم استخوان | - کنار زدن کنترلشده لثه- حذف جرم، بافت ملتهب و ضایعات عفونی- ترمیم نقصهای استخوانی با مواد پیوند- بخیه لثه در محل مناسب- کاهش عمق پاکت و حذف یا کاهش حفرههای عمیق |
| درمان پوسیدگی زیر لثه و ترمیم ریشه | رفع پوسیدگی یا سوراخ ریشه | - شناسایی منشأ با رادیوگرافی و تست بالینی- درمان ریشه و ترمیم (کامپوزیت، روکش و غیره)- گاهی نیاز به جراحی لثه برای دسترسی به ناحیه پوسیده |
در مواردی که ضایعه بسیار پیشرفته است و امکان ترمیم مطمئن وجود ندارد، گاهی کشیدن دندان و برنامهریزی برای ایمپلنت بهترین گزینه است. تصمیم نهایی باید بعد از بررسی کامل توسط متخصص لثه و متخصص پروتز یا ایمپلنت گرفته شود.
سوالات متداول سوراخ شدن لثه
مهمترین علتها شامل بیماریهای لثه (پریودنتیت)، تجمع طولانیمدت پلاک و جرم، پوسیدگی زیر خط لثه، تحلیل لثه، سوراخ شدن ریشه دندان و گاهی ضربه یا کشیدن دندان هستند. معمولاً چند عامل با هم عمل میکنند؛ یعنی بهداشت ناکافی، خشکی دهان یا سیگار زمینه را فراهم میکنند و بهمرور، لثه و استخوان اطراف دندان تخریب میشود و به شکل حفره یا سوراخ خود را نشان میدهد.
بعد از کشیدن دندان، وجود یک حفره در محل دندان کشیدهشده کاملاً طبیعی است؛ چون این محل، همان حفره استخوانی ریشه است که باید در طول زمان پر شود. آنچه طبیعی است کوچک شدن تدریجی حفره و کاهش درد در چند روز اول است. اگر درد شدید، بوی بد، ترشح چرکی، تب یا تورم شدید صورت داشتید، این وضعیت طبیعی نیست و ممکن است نشانه حفره خشک یا عفونت باشد؛ در این صورت باید فوراً به دندانپزشک مراجعه کنید.
هیچ روش واحدی برای همه وجود ندارد. در حفرههای خفیف ناشی از التهاب، جرمگیری عمیق، اصلاح بهداشت و گاهی درمان پوسیدگی کافی است. در مواردی که حفره عمیق است، پاکتهای پیشرفته وجود دارد، ریشه نمایان شده یا استخوان از دست رفته، معمولاً نیاز به درمانهای جراحی مثل جراحی فلپ، پیوند لثه یا ترمیم استخوان داریم. تصمیم نهایی باید بعد از معاینه دقیق توسط متخصص لثه گرفته شود.
پوسیدگی زیر خط لثه معمولاً در نواحی ریشه، زیر ترمیمها یا بین دندانها شکل میگیرد؛ جایی که تمیز کردن سختتر است. با تخریب تدریجی بافت سخت دندان و تحریک لثه، لثه روی این ناحیه ملتهب، نازک و گاهی سوراخ میشود. درمان شامل برداشتن پوسیدگی، درمان ریشه در صورت لزوم، ترمیم مناسب دندان و در بسیاری موارد، جراحی لثه برای دسترسی بهتر و بازسازی بافت است.
بهترین راه پیشگیری، ترکیبی از بهداشت دهان درست و معاینات منظم است: مسواک نرم با تکنیک صحیح، استفاده روزانه از نخدندان، پرهیز از سیگار، نوشیدن آب کافی، کنترل خشکی دهان و بیماریهای زمینهای مثل دیابت. مراجعه دورهای به دندانپزشک یا متخصص لثه، امکان تشخیص زودهنگام بیماریهای لثه، پوسیدگیهای پنهان و نقصهای ترمیمی را فراهم میکند و قبل از تشکیل حفرههای عمیق، میتوان با درمانهای سادهتر مشکل را کنترل کرد.
