کشیدن دندان با لیزر، یکی از آن حوزههایی است که دندانپزشکی مدرن را از فضای «کشیدن دندان = درد و خونریزی» جدا میکند و وارد دنیای جراحی کنترلشده، دقیق و کمعارضه میکند. در مرکز جراحی لثه و ایمپلنت دکتر حامد رحیمی در قم، لیزر بیشتر بهعنوان یک ابزار کمکی پیشرفته در کنار مهارت جراح به کار میرود؛ یعنی قرار نیست دستگاه لیزر معجزه کند، بلکه به یک متخصص با تجربه کمک میکند تا بافتها را با دقت بیشتر و آسیب کمتر مدیریت کند، خونریزی را کاهش دهد و محیط جراحی تمیزتر باشد.
نقش فناوری لیزر در دندانپزشکی مدرن
فناوری لیزر در دندانپزشکی در واقع یک «ابزار آیندهنگر» است که بهتدریج در کنار روشهای کلاسیک مثل چاقوی جراحی، تیغ و فرز قرار گرفته است، نه بهجای آنها. لیزر میتواند بافت نرم را برش بدهد، همزمان رگهای ریز را ببندد و سطح زخم را تا حدی ضدعفونی کند. نتیجه این ترکیب در عمل این است که:
- خونریزی حین جراحی کمتر میشود.
- دید جراح روی میدان عمل بهتر است.
- تورم و التهاب بعد از جراحی در بسیاری از بیماران کمتر گزارش میشود.
در کشیدن دندان، بهخصوص دندانهای نهفته، شکسته، یا دندانهایی که زیر لثه محصور شدهاند که کنترل بافت نرم اطراف و التهاب، موضوع بسیار مهمی است. اینجا لیزر به دندانپزشک کمک میکند بافت لثه را کاملاً هدفمند کنار بزند، بدون اینکه به نواحی سالمتر اطراف، بافت اضافهای آسیب برسد. برای جراحیهای دقیق اطراف لثه، مخصوصاً در مطب یا مرکز تخصصی جراحی لثه، این دقت مزیت بزرگی است.
تفاوت کشیدن دندان با روشهای سنتی و لیزری
در روش سنتی، کنار زدن لثه، ایجاد برش و گاهی بخیهها با تیغ جراحی و ابزار مکانیکی انجام میشود و کنترل خونریزی بیشتر با فشار گاز و تزریق داروهای قابض و مهارت جراح مدیریت میشود.
در کشیدن دندان با لیزر، چند تفاوت کلیدی وجود دارد:
- برش بافت نرم بهجای تیغ، با لیزر انجام میشود؛ یعنی همزمان برش، انعقاد و کاهش خونریزی اتفاق میافتد.
- محیط جراحی تمیزتر است؛ چون حرارت لیزر، سطح برش را تا حدی استریل میکند و بار میکروبی را پایین میآورد.
- درد پس از عمل در بسیاری از بیماران کمتر است؛ چون بافتهای اطراف کمتر دستکاری و فشرده میشوند.
با این حال، باید تأکید شود که خود «کشیدن دندان» یعنی جدا کردن ریشهها از استخوان، هنوز هم غالباً با ابزار مکانیکی (آلویاتور، فورسپس، فرز برای تقسیم ریشهها و گاهی تراش محدود استخوان) انجام میشود. لیزر بیشتر روی مدیریت بافت نرم، خونریزی، التهاب و محیط جراحی نقش دارد، نه جایگزینی کامل برای ابزارهای کلاسیک.
کشیدن دندان با لیزر چیست؟
در دندانپزشکی، لیزر یعنی یک منبع نور بسیار متمرکز با طول موج مشخص که توسط بافتهای مختلف (مثل لثه، مخاط، آب، هموگلوبین و حتی استخوان) به شکلهای متفاوتی جذب میشود. در جراحی دهان، لیزرهایی استفاده میشوند که بافت نرم را هدف بگیرند و بتوانند:
- بافت را برش بدهند،
- مویرگها را ببندند،
- و سطح زخم را از نظر میکروبی تا حدی کنترل کنند.
در کشیدن دندان با لیزر، دندانپزشک از این ویژگیها استفاده میکند تا بهجای برش کلاسیک با تیغ، لثه اطراف دندان را با لیزر کنار بزند، ضایعات التهابی اطراف دندان را تمیز کند و در نهایت زمینه را برای خارج کردن ریشهها آماده سازد.
انواع لیزرهای مورد استفاده در دندانپزشکی و ویژگیهای آنها
لیزرهای دندانپزشکی متنوعاند، اما در عمل چند گروه بیشتر در جراحی دهان و لثه دیده میشوند:
- لیزرهای دیود (Diode Laser) :
معمولا برای برش بافت نرم، کنترل خونریزی و کمک در درمانهای لثه استفاده میشوند. دستگاههای کوچکتر و کاربردیتری هستند و در بسیاری از مراکز جراحی لثه حضور دارند. - لیزر Nd:YAG و Er:YAG :
این لیزرها میتوانند علاوه بر بافت نرم، روی بافت سخت نیز تا حدی اثر داشته باشند. در برخی کاربردها برای برداشت جرم زیرلثهای، ضدعفونی ریشه دندان و بعضی پروتکلهای جراحی پیشرفته استفاده میشوند. - لیزر CO₂ :
قدرت بالایی در برش و تبخیر بافت نرم دارند و در برخی جراحیهای دهان و فک کاربرد دارند، اما نیاز به کنترل دقیق انرژی دارند تا به بافتهای اطراف آسیبی نرسد.
در یک مرکز تخصصی مثل مجموعه دکتر رحیمی، انتخاب نوع لیزر بر اساس نوع جراحی، وضعیت بافت لثه، بیماریهای همراه بیمار و هدف درمان انجام میشود؛ یعنی لیزر، «نسخه آماده» نیست و باید هوشمندانه انتخاب و تنظیم شود.
روش انجام کشیدن دندان با لیزر
قبل از هر نوع جراحی، چه لیزری چه سنتی مهمترین بخش، «ارزیابی بیمار» است. در یک پروتکل استاندارد:
- وضعیت عمومی بیمار، داروهای مصرفی، بیماریهای زمینهای (مثل دیابت، فشارخون، مشکلات انعقادی) بررسی میشود.
- عکس رادیوگرافی (معمولاً OPG یا عکس سکتورال) برای ارزیابی ریشهها، موقعیت دندان، نزدیک بودن به سینوس یا عصب، و میزان تخریب استخوانی تهیه میشود.
- اگر دندان در آینده قرار است با ایمپلنت جایگزین شود، نحوه کشیدن دندان و حفظ حداکثری استخوان آلوئول نقش حیاتی دارد؛ بنابراین برنامهریزی جراحی دقیقتر انجام میشود.
- در جلسه مشاوره، به بیمار توضیح داده میشود که لیزر چه کمکی میکند، چه محدودیتهایی دارد، و اینکه هنوز هم بیحسی موضعی و گاهی ابزار مکانیکی لازم است؛ این شفافیت اعتماد بیمار را بالا میبرد.
نحوه برش، پاکسازی و برداشت بافت با لیزر
در مرحله جراحی، پس از بیحسی موضعی:
حذف بافت نرم اطراف دندان
دندانپزشک با استفاده از پروب لیزر، لثه متورم، ملتهب یا بافت پوشاننده روی دندان (مثلاً در دندان عقل نیمهنهفته) را بهصورت کنترلشده برش میدهد. ویژگی مهم این مرحله:
- برش تمیز و دقیق،
- خونریزی بسیار محدود،
- دید بهتر روی دندان و ساختارهای اطراف.
در مواردی که دندان دارای عفونت مزمن و گرانولوم اطراف ریشه است، بافت التهابی اطراف نیز با کمک لیزر و ابزارهای مکانیکی برداشته و پاکسازی میشود.
لختهسازی سریع خون و کاهش خونریزی
حرارت کنترلشده لیزر باعث بسته شدن مویرگهای سطحی و تشکیل یک لایه نازک لخته (coagulum) روی محل برش میشود. این فرآیند:
- از خونریزی حین عمل کم میکند،
- نیاز به بخیههای زیاد را در برخی موارد کاهش میدهد،
- و به بیمار کمک میکند پس از جراحی احساس «خونریزی مداوم» یا مزه خون در دهان را کمتر تجربه کند.
تفاوت مراحل جراحی در دندان نهفته، پوسیده یا شکسته
- دندان نهفته یا نیمهنهفته (مثلاً دندان عقل): در این موارد لیزر برای کنار زدن لثه روی دندان، ایجاد پنجره جراحی، کنترل خونریزی و گاهی برداشت بافت نرم اطراف استفاده میشود. اما خارج کردن خود دندان، معمولاً با تقسیم تاج و ریشه به کمک فرز و ابزارهای جراحی کلاسیک انجام میشود.
- دندان پوسیده تا زیر لثه: در دندانی که پوسیدگی عمیق تا زیر لثه و کنار ریشه گسترش یافته، لیزر کمک میکند تا بافت ملتهب و گاهی هایپرتروفیک لثه برداشته شود و دندانپزشک دسترسی بهتری برای گرفتن ریشه و خارج کردن آن داشته باشد.
- دندان شکسته در سطح لثه یا زیر آن: در این شرایط، لثه روی باقیمانده ریشه را با لیزر کنار میزنند، دید بهتری ایجاد میشود و بعد ریشه با ابزار مکانیکی خارج میشود. نتیجه این است که بافت نرم اطراف کمتر فشرده و له میشود و بهبود پس از عمل منظمتر خواهد بود.
مزایای کشیدن دندان با لیزر
کاهش درد، خونریزی و تورم
بسیاری از بیماران، تجربه کشیدن دندان با لیزر را با «احساس فشار بیشتر از درد» توصیف میکنند. علت چیست؟
- برش دقیقتر و ملایمتر لثه،
- حذف نیاز به برش گستردهتر برای کنترل دید،
- و کاهش خونریزی باعث میشود التهاب اولیه کمتر باشد و در نتیجه درد و تورم بعد از جراحی هم کاهش پیدا کند.
البته کاملاً بدون درد بودن، به شدت التهاب، نوع دندان و آستانه درد هر فرد هم بستگی دارد؛ اما بهطور کلی، میزان ناراحتی بعد از جراحی در خیلی از بیماران کمتر است.
ضدعفونی خودکار محل جراحی و کاهش عفونت
انرژی لیزر علاوه بر برش، روی میکروارگانیسمها هم تأثیر میگذارد و به کاهش بار میکروبی سطح زخم کمک میکند. این یعنی:
- محیط جراحی تمیزتر است،
- احتمال آلودگی حین عمل کمتر میشود،
- و در کنار رعایت اصول استریل و تجویز صحیح آنتیبیوتیک در موارد لازم، خطر عفونت بعد از عمل پایینتر میآید.
بهبود سریعتر و دوره نقاهت کوتاهتر
وقتی بافتها کمتر تحت کشش و آسیب مکانیکی قرار میگیرند و خونریزی و التهاب کنترل شدهتری وجود دارد، بدن میتواند سریعتر فرآیند ترمیم را شروع کند. معمولاً:
- مدت زمان تورم صورت کوتاهتر است.
- احساس سفتی و کشیدگی کمتر طول میکشد.
- بیمار زودتر میتواند به فعالیتهای روزمره برگردد.
دقت بالا در برش بافت و آسیب کمتر به نواحی اطراف
لیزر به دندانپزشک امکان میدهد فقط همان بخشی از لثه را که لازم است کنار بزند. این دقت در مواردی که دندان در مجاورت ساختارهای مهم مثل سینوس، عصب یا ایمپلنت مجاور قرار دارد، اهمیت دوچندان پیدا میکند. این موضوع در برنامهریزیهای بعدی مثل کاشت ایمپلنت هم اثر مثبت دارد؛ چون استخوان و بافت نرم اطراف تا حد امکان سالم نگه داشته میشود.
مناسب برای افراد با دندانهای حساس یا مشکلات لثه
بیمارانی که:
- لثههای ملتهب و خونریزیدهنده دارند،
- بیماریهای پریودنتال (بیماری لثه) فعال دارند،
- یا از هر تماس خشن با بافت نرم بهشدت میترسند،
معمولاً با روشهای کمتهاجمیتر مثل لیزر همکاری بهتری میکنند. البته این به معنای این نیست که هر بیمار لثهای فقط باید با لیزر درمان شود؛ بلکه یعنی در این بیماران، لیزر میتواند به نرمتر و قابلتحملتر شدن پروسه کمک کند.
مراقبتهای بعد از کشیدن دندان با لیزر
نحوه کنترل درد و تورم
با وجود همه مزایای لیزر، کشیدن دندان همچنان یک جراحی است و درد و تورم خفیف تا متوسط پس از آن طبیعی است. برای کنترل بهتر:
- مصرف منظم مسکنهای تجویزشده (نه خودسرانه)،
- استفاده از کمپرس سرد در ۲۴ ساعت اول،
- و بالا نگهداشتن سر هنگام استراحت،
به کاهش تورم کمک میکند. اگر کلینیک برنامه دقیقی برای پیگیری بعد عمل داشته باشد (مانند تماس روز بعد یا ویزیت کنترلی)، بیمار احساس امنیت بیشتری خواهد داشت.
توصیههای رفتاری در ۲۴ ساعت اول
در ۲۴ ساعت اول:
- گاز استریل اولیه را طبق توصیه دندانپزشک نگه دارید و سپس تعویض کنید.
- تفکردن شدید، مکیدن با نی، شستشوی محکم دهان و شستن مکرر محل زخم میتواند لخته را جدا کند و باعث خونریزی دوباره شود؛ باید از این کارها پرهیز شود.
- سیگار کشیدن، قلیان و مصرف الکل، روند ترمیم را مختل میکند و خطر عفونت و «حفره خشک» را بالا میبرد؛ بهتر است کامل قطع شود یا حداقل چند روز به تعویق بیفتد.
رژیم غذایی مناسب پس از جراحی
- در چند ساعت اول، مایعات خنک و غذای نرم (سوپ، پوره، ماست) بهترین انتخاب است.
- از خوردن غذاهای سفت، ترد، داغ، ادویهدار و بسیار شیرین در سمت دندان کشیدهشده خودداری کنید.
- جویدن باید در سمت مقابل انجام شود تا فشار روی ناحیه جراحی کمتر باشد.
علائمی که نیاز به مراجعه فوری دارند
بیمار باید بداند چه زمانی منتظر بهبود طبیعی باشد و چه زمانی فوراً با دندانپزشک تماس بگیرد. علائم هشدار:
- درد شدید و مداوم که با مسکن کنترل نمیشود،
- تورم پیشرونده همراه با تب، لرز یا دشواری در بلع یا بازکردن دهان،
- خونریزی مداوم که با گازگرفتن روی گاز استریل متوقف نمیشود،
- بوی بد و مزه ناخوشایند همراه با درد ضرباندار چند روز بعد از کشیدن دندان (احتمال حفره خشک).
در چنین شرایطی، مراجعه سریع به مرکز درمانی ضروری است.
سوالات متداول کشیدن دندان با لیزر
بهترین زمان، زمانی است که دندانپزشک تشخیص بدهد حفظ دندان دیگر توجیه علمی ندارد. منتظر درد غیرقابلتحمل ماندن، کار را سختتر میکند؛ چون عفونت، تحلیل استخوان و درگیری بافتهای اطراف شدیدتر میشود و هم کشیدن دندان پیچیدهتر میشود، هم جایگزینی آن با ایمپلنت و درمانهای دیگر. هر وقت دندانپزشک توصیه به کشیدن کرد، بهتر است در اولین فرصت منطقی برنامهریزی شود.
بیحسی موضعی همچنان پایه اصلی کنترل درد است؛ یعنی چه با لیزر، چه بدون لیزر، در حین عمل نباید درد قابلتوجهی احساس کنید. لیزر معمولاً به کاهش دستکاری خشن بافت نرم و کم شدن التهاب کمک میکند؛ بنابراین خیلی از بیماران گزارش میدهند درد و تورم بعد از عمل کمتر بوده است. اما میزان درد نهایی به نوع دندان، میزان عفونت، شرایط بدن و پایبندی به توصیههای بعد از عمل هم بستگی دارد.
اگر لیزر بهصورت غیرحرفهای و با انرژی نامناسب استفاده شود، بله ممکن است باعث سوختگی یا تحلیل بافت نرم شود. به همین دلیل، کار با لیزر باید فقط توسط دندانپزشک آموزشدیده و آشنا با تنظیمات دستگاه انجام شود. در یک مرکز تخصصی، انرژی لیزر بر اساس نوع بافت، عمق برش و هدف درمان تنظیم میشود تا علاوه بر دقت بالا، خطر آسیب ناخواسته هم به حداقل برسد.
لیزر و مته (فرز) ابزارهای رقیب هم نیستند؛ هر کدام برای کار خاصی ساخته شدهاند. لیزر در مدیریت بافت نرم، کاهش خونریزی، کنترل التهاب و بعضی درمانهای خاص مزیت دارد؛ در حالی که فرز هنوز بهترین ابزار برای تراش دقیق دندان و کار روی بافت سخت است. در واقع درمان ایدهآل جایی است که دندانپزشک بداند در هر مرحله از کدام ابزار استفاده کند تا هم نتیجه درمانی و هم تجربه بیمار بهترین باشد.
