قفل شدن فک یا تریسموس، وضعیتی است که در آن دهان به میزان طبیعی باز نمیشود. این مشکل که اغلب بر اثر اختلالات مفصلی ()، استرس یا پس از جراحیهای دندان بروز میکند، فراتر از یک گرفتگی ساده است و در صورت عدم درمان، عملکردهای حیاتی مانند غذا خوردن و صحبت کردن را مختل میسازد.
تریسموس یا قفل شدن فک و تفاوت آن با اسپاسم فک
«تریسموس» در اصطلاح پزشکی یعنی کاهش غیرطبیعی دامنه باز شدن دهان که معمولاً به کمتر از ۳۵–۳۰ میلیمتر (حدود دو انگشت) میرسد. این وضعیت میتواند علتهای مختلفی داشته باشد:
- درگیری عضلانی (گرفتگی یا کوتاهی عضلات جونده)،
- مشکلات مفصل گیجگاهی فکی،
- یا بیماریها و عفونتهای ناحیه سر و گردن.
«اسپاسم فک» بیشتر به گرفتگی ناگهانی و کوتاهمدت عضلات گفته میشود که ممکن است لحظهای یا چند دقیقهای باشد و بعد آزاد شود. اما در تریسموس، محدودیت باز شدن دهان معمولاً برای چند روز تا چند هفته باقی میماند و بیمار در کارهای روزمره دچار مشکل میشود.
قفل شدن فک چگونه عملکرد طبیعی دهان و فک را مختل میکند؟
وقتی دهان بهخوبی باز نشود، سادهترین کارها هم سخت میشود:
- جویدن غذاهای معمولی به ویژه غذاهای سفت یا لقمههای بزرگ مشکل میشود.
- صحبت کردن طولانی، خمیازه کشیدن، خندیدن یا حتی معاینه دندانپزشکی دردناک و دشوار میشود.
- مسواک زدن، استفاده از نخدندان و تمیز کردن دندانهای عقب سخت میشود و همین امر خطر پوسیدگی و بیماری لثه را بالا میبرد.
در موارد شدید، بیمار حتی از ترس درد یا بدتر شدن وضعیت، از غذا خوردن اجتناب میکند و به سمت غذاهای خیلی نرم و کمحجم میرود که در بلندمدت میتواند تغذیه و سلامت عمومی را هم تحتتأثیر قرار دهد.
قفل شدن فک چیست و چگونه بروز پیدا میکند؟
قفل شدن فک یا تریسموس به معنای محدودیت در دامنه حرکتی فک پایین است که مانع از باز شدن کامل دهان میشود. این وضعیت بسته به علت بروز، ممکن است تنها در یک سمت صورت احساس شود یا هر دو سمت فک را بهطور همزمان درگیر کند.
تریسموس معمولاً در گروههای خاصی شایعتر است؛ افرادی که تحت جراحیهای پیچیده دندانپزشکی مانند خارج کردن دندان عقل نهفته قرار گرفتهاند یا از اختلالات مفصل گیجگاهی فکی () رنج میبرند، بیش از دیگران با این مشکل مواجه میشوند. همچنین، وجود عفونتهای دهانی و حلقوی نظیر آبسههای عمقی، انجام پرتودرمانی در ناحیه سر و گردن و حتی فشارهای عصبی ناشی از استرس و دندانقروچه مداوم، از عوامل اصلی زمینهساز برای بروز این عارضه محسوب میشوند.
تفاوت قفل شدن فک با کزاز و اختلال مفصل گیجگاهی فکی (TMJ/TMD)
کزاز : یک بیماری عفونی جدی است که در آن سم باکتری روی سیستم عصبی اثر میگذارد و باعث اسپاسم عمومی عضلات بدن میشود. تریسموس یکی از علائم کزاز است، اما در کزاز معمولاً علائم دیگری مثل سفتی گردن، مشکلات بلع، اسپاسم عضلات تنه و تب هم دیده میشود.
اختلال مفصل گیجگاهی فکی: در این حالت، مفصل بین فک و استخوان گیجگاهی دچار مشکل جدی و حاد میشود. درد، صداهای کلیک، قفل شدن موقت و انحراف فک از علائم آن هستند. در TMD دورههایی از محدودیت حرکتی رخ میدهد که معمولاً با درد و صدا همراه است.
تریسموس میتواند جزء علائم TMJ باشد، اما ضرورتاً هر تریسموسی TMJ نیست؛ علت میتواند صرفاً عضلانی، عفونی یا درمانی هم باشد.
علل قفل شدن فک؛ چرا فک گیر میکند؟
| علت یا وضعیت | توضیح مختصر | ارتباط با تریسموس / قفل شدن فک |
|---|---|---|
| اختلال مفصل گیجگاهی فکی (TMD) | اختلال در مفصل، دیسک و عضلات اطراف فک همراه با درد، صدا و قفلشدگی | ایجاد تریسموس بهدلیل درد، التهاب و واکنش حفاظتی عضلات |
| اسپاسم عضلات فک | اسپاسم عضلات ماستر، تمپورال و پتریگوئید بر اثر دندانقروچه، استفاده بیشازحد یا استرس | محدود شدن دامنه حرکتی فک و ایجاد تریسموس |
| استرس و فشارهای عصبی | فشردن دندانها، دندانقروچه شبانه و سفت نگهداشتن فک | خستگی و اسپاسم عضلات و کاهش باز شدن دهان |
| ضربه مستقیم به فک یا صورت | تصادف، سقوط یا ضربات ورزشی با احتمال شکستگی یا آسیب مفصل | تریسموس بهعنوان علامت هشدار و نیازمند بررسی فوری |
| جراحی دندان (بهویژه دندان عقل) | جراحی سخت یا طولانی، باز ماندن زیاد دهان یا تزریقهای متعدد | تریسموس موقت پس از جراحی بهدلیل التهاب و اسپاسم |
| التهابهای مفصلی | آرتروز، آرتریت روماتوئید و بیماریهای روماتولوژیک | درد، خشکی مفصل و تریسموس مزمن |
| بیماریهای عفونی | عفونتهای دهان، دندان، حلق یا فضاهای عمقی گردن | تریسموس بهعنوان نشانه عفونت عمیق و خطرناک |
| آبسه پریتونسیلار (PTA) | عفونت شدید اطراف لوزه با گلودرد یکطرفه و تب | تریسموس بهعنوان بخشی از یک وضعیت اورژانسی |
| کزاز (Tetanus) | عفونت سیستمیک با سابقه زخم آلوده و واکسیناسیون ناقص | تریسموس اولیه همراه با اسپاسم عمومی عضلات |
| پرتودرمانی سر و گردن | فیبروز و کوتاهی عضلات پس از پرتودرمانی سرطان | تریسموس مزمن و نیازمند توانبخشی |
| برخی داروها | ایجاد دیستونی یا اسپاسم عضلانی بهصورت نادر | محدودیت حرکتی فک در موارد خاص |
| قفل شدن فک یکطرفه (مثلاً راست) | درگیری موضعی مفصل، عضله، ضربه یا عفونت یکطرفه | تریسموس موضعی و نیازمند معاینه دقیق |
| قفل شدن فک هنگام خمیازه | حرکت بیشازحد فک، جابهجایی دیسک یا شلی لیگامانها | قفل شدن گذرا که در صورت تکرار میتواند مزمن شود |
علائم و نشانههای قفل شدن فک
قفل شدن فک با محدودیت در باز کردن دهان، درد در نواحی گونه و گوش و شنیدن صداهای مفصلی بروز میکند که در صورت همراهی با تب، لرز یا مشکل در بلع، میتواند نشانه عفونتهای جدی و نیازمند مداخله فوری باشد. تأخیر در درمان این عارضه منجر به مزمن شدن اسپاسم، تحلیل عضلات و مشکلات تغذیهای و دندانی میگردد؛ به همین سبب پزشکان برای تشخیص دقیق و افتراق آن از بیماریهایی نظیر کزاز یا اختلالات مفصلی ، از معاینات فیزیکی عضلات و تکنیکهای تصویربرداری مانند CT و MRI استفاده میکنند.
درمان قفل شدن فک؛ از روشهای خانگی تا درمان تخصصی
درمان قفل شدن فک شامل طیف وسیعی از اقدامات به شرح زیر است:
-
دارودرمانی: تجویز ضدالتهابها، شلکنندههای عضلانی یا آنتیبیوتیکها (در موارد عفونی) تحت نظر پزشک برای کاهش درد و اسپاسم.
-
فیزیوتراپی: انجام تمرینات کششی، تقویتی و تکنیکهای دستی توسط متخصص جهت بهبود وضعیت فک و بازگشت دامنه حرکتی.
-
کمپرس گرم و سرد: استفاده از گرمای ملایم برای رفع اسپاسم و بهبود خونرسانی، یا کمپرس سرد برای کاهش التهاب در مراحل حاد.
-
دستگاه کشش فک: بهرهگیری از ابزارهای مکانیکی مخصوص برای افزایش تدریجی دامنه باز شدن دهان در موارد مزمن یا پس از پرتودرمانی.
درمانهای خانگی قفل شدن فک
ماساژ عضلانی: انجام حرکات دورانی ملایم روی گونه و شقیقه جهت کاهش تنش و اسپاسم فک.
تمرینات کششی: باز کردن تدریجی دهان یا استفاده از چوب بستنی (طبق دستور پزشک) برای بازیابی دامنه حرکتی.
مدیریت استرس و کافئین: کاهش مصرف محرکها و انجام تکنیکهای ریلکسیشن برای کنترل دندانقروچه و فشار عصبی.
مکمل منیزیم: مصرف منیزیم تحت نظر پزشک به منظور شل شدن عضلات و کاهش گرفتگیها.
رژیم غذایی نرم: استفاده از سوپ و پورهها برای کاهش فشار فیزیکی بر مفصل و عضلات درگیر.
هیدراتاسیون: نوشیدن آب کافی در طول روز برای جلوگیری از تشدید اسپاسمهای عضلانی ناشی از کمآبی.
روشهای جایگزین
طب سوزنی
در بعضی بیماران، طب سوزنی به کاهش درد، کاهش اسپاسم عضلات و بهبود عملکرد مفصل کمک کرده است؛ البته این روش باید توسط افراد آموزشدیده و در کنار درمان اصلی پزشکی به کار برود، نه بهعنوان تنها روش درمان.
آیا قفل شدن فک میتواند خودبهخود بهبود یابد؟
در موارد خفیف، مثلاً بعد از یک درمان دندانپزشکی طولانی یا اسپاسم عضلانی ناشی از استرس، محدودیت باز شدن دهان ممکن است ظرف چند روز با استراحت، کمپرس گرم و تمرینات ملایم بهتر شود. اما اگر تریسموس بیش از چند روز طول بکشد، رو به بدتر شدن باشد، یا همراه با تب، درد شدید، علائم عفونت یا سابقه ضربه باشد، نباید منتظر بهبود خودبهخود بمانیم و باید حتماً به پزشک یا دندانپزشک مراجعه کنیم.
سوالات متداول قفل شدن فک
شایعترین علت، اسپاسم و التهاب عضلات جونده و بافتهای اطراف بعد از یک جراحی نسبتاً طولانی و سخت است؛ بهخصوص در کشیدن دندان عقل نهفته. باز نگهداشتن دهان برای مدت طولانی و دستکاری بافتها میتواند باعث گرفتگی و محدودیت باز شدن دهان شود. در اکثر موارد با درمانهای حمایتی و تمرینات ملایم بهتر میشود، اما اگر درد شدید، تب یا بدتر شدن علائم وجود داشت، باید حتماً توسط دندانپزشک بررسی شود.
در خواب، دندانقروچه و فشردن دندانها روی هم میتواند موجب اسپاسم عضلات فک و تریسموس صبحگاهی شود. هنگام خمیازه، باز کردن بیشازحد دهان ممکن است باعث گیر کردن موقت مفصل یا تحریک دیسک مفصلی شود و بیمار احساس کند فک «قفل» شده است. اگر این حالت تکرار شود یا دردناک باشد، نیاز به بررسی اختلال مفصل گیجگاهی فکی (TMJ/TMD) وجود دارد.
در بعضی جراحیها، قرارگیری طولانیمدت لوله بیهوشی یا موقعیت خاص فک میتواند بعد از عمل باعث درد و محدودیت باز شدن دهان شود. همچنین برخی داروها ممکن است بهطور غیرمستقیم اسپاسم عضلانی یا دیستونی ایجاد کنند. اگر بعد از جراحی یا شروع دارویی جدید دچار تریسموس شدید، حتماً موضوع را با پزشک در میان بگذارید تا علت احتمالی بررسی شود.
استرس باعث افزایش تنش عضلات بدن، از جمله عضلات فک، میشود. بسیاری از افراد در زمان استرس، ناخودآگاه دندانها را روی هم فشار میدهند یا دندانقروچه دارند. این وضعیت اگر ادامهدار شود، میتواند عضلات را خسته، سفت و دردناک کند و تریسموس ایجاد کند. مدیریت استرس، خواب کافی، تمرینات آرامسازی و در صورت نیاز استفاده از نایتگارد کمک زیادی به کاهش این مشکل میکند.
اگر فک ناگهان قفل شد و نتوانستید دهان را بهطور معمول باز کنید، ابتدا سعی نکنید با فشار شدید آن را باز کنید؛ این کار ممکن است مفصل را بیشتر آسیب بزند. اگر همراه با این حالت درد شدید، تورم، تب یا مشکل بلع دارید، باید سریعاً به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید. در موارد خفیفتر، میتوانید با تماس با دندانپزشک یا متخصص فک و صورت، برای معاینه و راهنمایی دقیقتر اقدام کنید.
بله، در بسیاری از بیماران مبتلا به اختلال مفصل گیجگاهی فکی (TMJ/TMD)، قفل شدن موقت یا محدودیت باز شدن دهان دیده میشود. در این بیماران، معمولاً علائم دیگری مثل درد جلوی گوش، صداهای کلیک یا ساییده شدن مفصل و گاهی سردرد یا درد ارجاعی به شقیقه هم وجود دارد. تشخیص و درمان زودهنگام TMJ میتواند از تکرار و تشدید تریسموس جلوگیری کند.
در موارد خفیف، مثلاً بعد از یک روز پر استرس یا یک درمان دندانپزشکی طولانی، روشهای خانگی مثل کمپرس گرم ملایم، ماساژ، تمرینات کششی ساده و استراحت میتوانند کمککننده باشند. اما اگر محدودیت باز شدن دهان بیش از چند روز طول بکشد، درد رو به افزایش باشد، یا همراه با علائم هشداردهنده مثل تب، گلودرد شدید، مشکل بلع یا سابقه ضربه باشد، خوددرمانی کافی نیست و حتماً باید توسط پزشک یا دندانپزشک و در صورت نیاز متخصص فک و صورت یا متخصص مفصل ارزیابی شوید.
